Salvador Domingo Felipe Jacinto Dali i Domenech ili Salvador Felip Jacint Dali Domenech, poznat kao Salvador Dali (1904- 1989), bio je španski slikar, pisac, dizajner i autor filmova.
Zapamćen je po snažnim i bizarnim slikama. Jedan je od najpoznatijih predstavnika nadrealizma. Bavio se fotografijom, dizajnom, književnošću i snimanjem filmova. Sarađivao je s Voltom Diznijem (na animiranom filmu „Destino“, koji je dovršen tek 2003), Alfredom Hičkokom (Začarana) i Luisom Bunjuelom (Andaluzijski pas i Zlatno doba).
Svoju prvu izložbu, Dali je imao u pozorištu u Figuerasu (koje je danas Dalijev muzej) 1919. godine. Godine 1924, tada još anoniman, prvi put ilustruje, katalonsku poemu „Veštice iz Lersa, koju je napisao njegov prijatelj Karls Fages de Kliment.
Izrađivao je slike po uzoru na klasične umetnike kao što su Rafael, Bronzino, Fransisko de Zurbaran, Johanes Vermer i Velaskez, ali i po uzoru na tadašnju avangardu, nekad kombinujući te elemente, a nekad samostalno prikazujući elemente određenog uticaja na slikama. U ovom periodu Dali je počeo da neguje svoje svetski poznate brkove koje je, kako sam kaže, modelovao prema Velaskezu.
Tokom ovog perioda, Dali se okušao i u dadaističkoj umetnosti, koja će izvršiti velik uticaj i na njegov kasniji rad. Tokom boravka u Madridu postao je deo grupe, kasnije i njen vođa, kojoj su pripadali Luis Bunjuel, Federiko Garsija Lorka, Pedro Garfias, Eugenio Montes i Rafael Baradas. S mnogima od njih održao je dugogodišnje prijateljstvo.
Godine 1929. u Parizu, upoznaje Pola Eluarda i njegovu suprugu Galu, rusku imigrantkinju, rođenu kao Elena Ivanovna Dijakovna. Bila je jedanaest godina starija od Dalija i otelovljenje njegovog dečačkog sna. Dali je odmah počeo da radi na Eluardovom portretu, koji je iste godine dovršio. Iste godine otvorena mu je prva izložba u Parizu, ali joj nije prisustvovao. Dva dana pre izložbe, pobegao je s Galom u Španiju. Venčali su se tek 1934.
Godine 1931, Dali slika, prema mnogima, svoju najpoznatiju sliku – „Postojanost pamćenja“. Ova slika, poznana i kao „Mekani satovi“, u nadrealizam je uvela koncept mekanih, tečnih džepnih satova. Opšteprihvaćena interpretacija dela je ta da satovi negiraju pretpostavku da je vreme fiksno i determinističko.
Godine 1934, Džulijan Levi upoznaje Dalija s Amerikom. Ovaj period obeležio je njegovu veliku aktivnost. Izlagao je po izložbama, pisao za časopise, pisao pesme, slikao, sarađivao s Bunjuelom. Njegova dela u Americi, za razliku od Evrope, izazvala su veliku senzaciju.
Kada je Fransisko Franko došao na vlast nakon Španskog građanskog rata, Dalijeva potpora novom režimu rezultirala je, između ostalog, njegovom izbacivanju iz nadrealističke grupe.
Edvard Džejms, koji je nakon izbacivanja bio Dalijev patron, pomogao mu je da se uzdigne u svetu umetnosti tako što je kupovao njegova dela i financijski mu pomagao u periodu od dve godine. Njih dvoje su postali jako dobri prijatelji. Njih dvojica su sarađivali na dva najpoznatija nadrealistička dela: „Telefon sa slušalicom od jastoga“ i „Sofa u obliku usta Mej Vest“.
Godine 1940, nakon što je Drugi svetski rat došao u Francusku, gde su Dali i Gala boravili, njih dvoje odlaze u SAD, gde borave punih osam godina. Godine 1941. izlaže s Miroom u Muzeju moderne umetnosti u Nju Jorku, a 1942. mu izlazi autobiografija „Tajni život Salvadora Dalija“. Godine 1946. bavi se filmskim radom sarađujući s Voltom Diznijem i s Alfredom Hičkokom na filmu „Začarana“. Godine 1948. izdaje „Pedeset tajni čarolije umetnosti“, a 1949. vraća se s Galom u Evropu gde ostaje do kraja života.
Dali se nije ograničio samo na slikarstvo, nego se bavio i drugim poslovima: izrađivao je dela prskanjem farbe na prazan papir, i postao jedan od prvih slikara koji je holografiju[1] koristio u svrhu umetnosti. Velik broj njegovih dela iz ovog perioda sadrži mnoge optičke iluzije.
Dali se zanimao i za prirodne nauke i matematiku. To se može videti i na njegovim slikama, naročito onim iz pedesetih godina, na kojima je svoje likove prikazivao pomoću nosorogovog roga, simbolizujući geometriju (rog raste u skladu s logaritamskom spiralom) i čednost (nosoroga je povezivao s Devicom Marijom). Dalijev posleratni slikarski period obeležen je tehničkim virtuozitetom i velikim zanimanjem za optičke iluzije, nauku i religiju.
Godine 1960. počeo je da preuređuje pozorište u rodnom gradu Figerasu, koje je danas Dalijev muzej. Ovaj njegov najveći samostalni projekat, okupirao je najveći deo njegove energije tokom sredine sedamdesetih, a renoviranje je radio i tokom sredine osamdesetih.
Osim slikanja i dizajna, Dali se tokom ovog perioda posvetio i pozorišnoj umetnosti. Godine 1961. u Veneciji je premijerno izveden „Balet o Gali“, s libretom i scenografijom koje je napravio sam Dali. Godine 1964. u Tokiju je održana prva velika retrospektiva Dalijevih dela, a iste te godine izlazi i Dalijev slavni „Dnevnik jednog genija“.
Godine 1969. Dali počinje da se bavi dizajnom. Prvi naručitelj bila je tvornica čokolade Lanvin. Nakon nje izradio je logo za firmu Chupa Chups. Iste te godine pravi reklamni program za Evrosong, koji je održan u Madridu.
Tokom sedamdesetih Dalijev život su obeležila otvaranja mnogih muzeja i izložbi u njegovu čast, dok 1978. postaje član Akademije lepih umetnosti u Parizu. Godine 1980. zdravlje mu se naglo pogoršava.
Godine 1982, kralj Huan Karlos I od Španije imenuje ga markizom od Pubola (mali grad u Kataloniji). Zbog ukazane mu časti, Dali je kralju poklonio sliku „Glava Evrope“, koju mu je predao kada ga je ovaj posetio na samrtničkoj postelji. Od tada Dali živi u dvorcu u Pubolu, koji je poklonio svojoj supruzi Gali. Godine 1982. umire Gala. Nakon njene smrti, Dali je izgubio velik deo volje za životom.
Prebačen je u Figeras, gde su se njegovi prijatelji i kolege pobrinuli da svoje poslednje dane provede ugodno u svom Teatru-Muzeju. Godine 1989, dok je slušao svoje omiljeno delo, Vagnerovu operu „Tristan i Izolda“, Dali umire u 84. godini života.
Po njegovoj želji, sahranjen je u svom Teatru-Muzeju. Svoje bogatstvo i dela oporukom je ostavio španskoj državi. Od 286 dela koje je ostavio Španiji, 56 se nalazi u Figerasu, a 230 u Madridu.
Skoro sva Dalijeva dela imaju neko simbolično značenje ili nekakav simbolistički element. Osim slona i satova, jaje je takođe jedan od čestih Dalijevih motiva. Jaje koristi kako bi simbolizovao nadu i ljubav. Na njegovim slikama, osim tri navedena simbola/elementa, pojavljuju se i različite životinje: mravi simbolizuju smrt i jaku seksualnu žudnju, puž je povezan s ljudskom glavom, a skakavac simbolizuje strah i ispraznost.
Dali je tokom svog života napravio više od 1.500 slika, bavio se dizajnom, skulpturom, fotografijom, kao i snimanjem filmova i izradom crtanih filmova. Sve to uzrokovalo je njegovu ogromnu popularnost, koja je rezultirala mnogim biografijama, izložbama širom sveta, dok njegov uticaj na druge umetnike traje i dan-danas.
[1] Holografija je metodu stvaranja i reprodukcije trodimenzionalnih slika na fotografskoj ploči primenom koherentne svetlosti lasera. To je nauka i praksa pravljenja holograma. Na fotografskoj ploči se osim rasporeda intenziteta svetlosnih zraka, kao u običnoj fotografiji, registruju i njihovi smerovi i faze. Hologram je fotografski zapis svetlosnog polja, a ne slika formirana pomoću sočiva. Na ovaj način holografija omogućava memorisanje pune trodimenzionalne strukture snimljenog objekta.